Янгиликлар
26
Оила мулкини бўлишда адолат принципи: Ҳуқуқий ва маънавий мезонлар
Оила — жамиятнинг асосий бўғини, унинг мустаҳкамлиги эса нафақат ўзаро меҳр-оқибатга, балки иқтисодий муносабатларнинг тўғри ва одилона йўлга қўйилганлигига ҳам боғлиқ. Афсуски, ҳаётда никоҳдан ажралиш ва бунинг ортидан оилавий мулкни бўлишиш каби оғриқли жараёнлар учраб туради. Бундай вазиятларда адолат принципи ҳам қонуний, ҳам маънавий жиҳатдан энг асосий мезон ҳисобланади.
1. Тенглик — Адолатнинг бош мезони
Оила қонунчилигига кўра, эр ва хотиннинг никоҳ давомида орттирган барча мол-мулки уларнинг биргаликдаги умумий мулки ҳисобланади. Мулкни бўлишда адолатнинг биринчи кўриниши уларнинг улушлари тенг (50/50) деб тан олинишидир.
• Уй меҳнатининг қадрланиши: Агар эр ёки хотиндан бири никоҳ давомида уй-рўзғор ишлари, болалар парвариши билан банд бўлиб, мустақил даромадга эга бўлмаган бўлса ҳам, у мулкка нисбатан тенг ҳуқуққа эга. Бу қоида жамиятда аёллар ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги энг адолатли ижтимоий қадамдир.
2. Тенгликдан чекиниш: Қачон ва нега адолатли?
Адолат фақат ҳамма нарсани кўр-кўрона тенг бўлиш дегани эмас. Баъзан реал ҳаётий вазиятлардан кириб чиқиб, суд улушлар тенглигидан чекиниши мумкин:
• Фарзандлар манфаати: Вояга етмаган болалар кимнинг қарамоғида қолса, суд ўша тарафга кўпроқ улуш (масалан, уйнинг каттароқ қисми ёки маълум жиҳозлар) ажратиши мумкин. Чунки болаларнинг муносиб яшаш шароитини таъминлаш — олий адолатдир.
• Инсофсизлик ҳолатлари: Агар эр ёки хотиндан бири оила манфаатларига зарар етказган ҳолда умумий мулкни совурган бўлса (масалан, қимор ўйинларига сарфлаган, яширинча сотиб юборган), суд иккинчи тарафнинг улушини кўпайтириши мумкин.
3. Шахсий мулк дахлсизлиги — адолатнинг яна бир томони
Бировнинг ҳақига кўз олайтирмаслик ҳам адолат мезонидир. Шу сабабли, қуйидаги мол-мулклар умуман бўлинмайди ва шахсий мулк ҳисобланади:
• Никоҳ қурилгунга қадар ҳар бир тарафнинг ўзига тегишли бўлган мулклари.
• Никоҳ давомида ҳадя (совға) қилинган, мерос бўлиб ўтган ёки хусусийлаштирилган мулклар.
• Шахсий фойдаланишдаги буюмлар (кийим-кечак, пойабзал ва ҳ.з.), қимматбаҳо тақинчоқлар бундан мустасно.
4. Мулкни одилона бўлишшиш йўллари
Амалиётда оила мулкини низосиз ва адолатли тақсимлашнинг бир неча асосий усуллари мавжуд бўлиб, улар вазиятга қараб қўлланилади:
• Келишув битими: Бунда эр ва хотин ўзаро розилик билан нотариус орқали мулкни бўлишиб олади. Бу усулнинг адолат даражаси энг юқори ҳисобланади, чунки ҳар икки томон ҳам ўз хоҳиши билан рози бўлади ва ортиқча асаббузарликларнинг олди олинади.
• Компенсация тўлаш: Агар оилада бўлиниши қийин бўлган катта мулк (масалан, битта уй ёки машина) мавжуд бўлса, у бир тарафга қолдирилади. У эса ўз навбатида иккинчи тарафга мулк қийматининг ярмини пул шаклида тўлайди. Томонларда молиявий имконият мавжуд бўлса, бу жисмоний бўлишнинг энг қулай ва адолатли йўлидир.
• Мулкни сотиш: Баҳсли мулк бозор баҳосида сотилади ва ундан тушган пул ўзаро тенг тақсимланади. Бу усул ортиқча баҳс-мунозараларга бутунлай чек қўювчи, холис ва энг адолатли ечимлардан бири ҳисобланади.
???? Хулоса ва Тавсия: Оила мулкини бўлишда энг адолатли ва маданиятли йўл — судгача бўлган ўзаро келишув битими ёки никоҳдан олдин (ёки никоҳ давомида) Никоҳ шартномасини имзолашдир. Бу келажакда юзага келиши мумкин бўлган моддий тушунмовчиликларнинг олдини олади ва томонларнинг ўзаро ҳурматини сақлаб қолишга хизмат қилади.
Фуқаролик ишлари бўйича
Нукус туманлараро судининг судьяси З.Б.Базарбаева