Янгиликлар
25
Kiberjinayatshılıqtıń aldın alıw – dáwir talabı
Kiberjinayatshılıqtıń aldın alıw – dáwir talabı
Búgingi globallasıw hám joqarı texnologiyalar dáwirinde internet turmısımızdıń ajıralmas bólegine aylandı. Informaciya almasıw, bilimlendiriw, mámleketlik xızmetlerden paydalanıw hám kúndelik sawda-sattıq jumısları onlayn formatqa ótti. Bul óz gezeginde insanıń waqtın únemlep, turmısın ańsatlastırǵanı menen birge, kiberjinayatshılıq dep atalatuǵın jańa qáwip-qaterlerdi de júzege keltirdi.
Sol sebepli, kiberjinayatshılıqtıń aldın alıw hám puqaralardıń virtual ortalıqtaǵı qáwipsizligin táminlew búgingi kúnniń eń aktual máselelerinen biri bolıp tabıladı.
Kiberjinayatshılıq ózi ne?
Kiberjinayatshılıq – bul kompyuterler, smartfonlar, sociallıq tarmaqlar hám internet texnologiyalarınan paydalanǵan halda islengen jınayıy háreketler jıyındısıdır. Onıń eń kóp tarqalǵan túrlerine jalǵan saytlar yamasa siltemeler arqalı puqaralardıń jeke maǵlıwmatların hám bank plastik kartasınıń jasırın kodların (PIN-kod) qolǵa kirgiziw, internet xızmetkerleri yamasa sociallık tarmaqlar arqalı shaxstıń abıroyına unamsız tásir etetuǵın maǵlıwmatlardı tarqatıw menen qorqıtıp, pul talap etiw,kompyuter yamasa smartfonlarǵa virus jiberiw arqalı sistemalardı isten shıǵarıw yamasa maǵlıwmatlardı urlaw kiredi.
Kiberjinayatshılardıń qurbanına aylanbaw hám materiallıq shıǵın kórmew ushın hár bir puqara tómendegi ápwayı, biraq júdá áhmiyetli qáwipsizlik qáǵıydalarına ámel etiwi shárt:
Jasırın kodlardı hesh kimge aytpań: Bank kartańızdıń 16 sanlı nomerin hám telefonıńızǵa kelgen SMS-kodtı hesh qashan, hátte ózin "bank xızmetkeri" yamasa "ishki isler xızmetkeri" dep tanıstırǵan shaxslarǵa da bermeń. Bank xızmetkerleri hesh qashan bunday kodlardı soramaydı.
Gúmanlı siltemelerge (ssılka) kirmeń: Sociallıq tarmaqlarda (Telegram, Instagram) tarqalıp atırǵan "Mámleketlik járdem pulı" yamasa "Hámmege biypul pul tarqatılmaqta" degen mazmundaǵı jalǵan sıltemelerge kirmeń hám olardı basqalarǵa jollamań.
Kúshli, quramalı parollar qoyıń: Sociallıq tarmaqlardaǵı profillerińiz hám elektron pochtalarıńız ushın ápiwayı (mısalı: 123456 yamasa tuwılǵan jılıńız) parollardan paydalanbań. Parolda úlken-kishi háripler, sızılmalar hám belgiler bolıwı kerek. Eki basqıshlı tastıyıqlaw xızmetin qosıp qoyıń.
Isenimsiz internet-dúkanlardan saqlanıń: Onlayn sawda qılıwda tek ǵana rásmiy hám isenimli platformalardan paydalanıń. Aldın ala tólem qılıwdan aldın satıwshınıń isenimliligine kóz jetkeriń.
Mámleketimiz nızamshılıǵında kiberortalıqta islengen jınayatlar ushın qatań jaza sharaları belgilenǵen. Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksiniń tiyisli statyalarına muwápıq, informaciya texnologiyaları baǵdarlamalarınan paydalanǵan halda kishi hám úlken muǵdardagʻı urlıq, aldawshılıq yamasa kiber-shantajlıq qılǵan shaxslar usı nızamlar tikarında jınayıy juwapkershilikke tartıladı hám uzaq múddetke azatlıqtan ayırıw jazası qollanılıwı múmkin.
Kiberjinayatshılıqqa qarsı gúresiw – bul tek ǵana huquq qorǵaw uyımları yamasa ádillik organlarınıń wazıypası emes, bul barshemızdıń belsendiligimizdi hám kiber-sawatlılıǵımızdı talap etedi. Ózińizdiń virtual ortalıqtaǵı qáwipsizligńizge itıbarlı bolıń, jalǵan maǵlıwmatlarǵa isenbeń hám jeke maǵlıwmatlarıńızdı qorǵań.
Umıtpań, hár bir puqara bul máselege juwapkershilik penen qarasa, kiberortalıqtaǵı jınayatlardıń aldın alıwǵa óz úlesin qosqan boladı.
Taxtakópir rayonı ádillik bólimi
baslıġı R.B.Tajibayev