Янгиликлар
10
DINIY EKSTREMIZM HÁM FUNDAMENTALIZM. BUNNAN SERGEK BOLAYIQ!
DINIY EKSTREMIZM HÁM FUNDAMENTALIZM. BUNNAN SERGEK BOLAYIQ!
Mámleketimiz hám jamiyet qáwipsizligi ǵárezsizlikke erisken kúnlerimizden baslap aq mámlekettiń tiykarǵı wazıypası bolıp kelgen. Bul tez pát penen rawajlanıp atırǵan házirgi dáwirdiń búgingi kúninde aldıńǵı qatardaǵı áhmiyetli wazıypa bolmaqta. Sebebi dún'ya maydanında terrorizm hám diniy aqidaparastlıq aǵımı mámleketler qáwipsizligine keri tásir etip, rawajlanıwına qáwip tuwdırıw arqalı dún'yaǵa húkimlik etiw dárejesine erisiwge umtılmaqta.
Búgingi kúnniń ideyalogiya poligonları yadro poligonlarınan da tásirsheń qáterli hám qáwipli dey alamız. Sebebi ideyalogiyalıq tásirler arqalı insan sanasına tereń tásir etip, onıń ruwxıy dún'yasınan orın alıp, oy pikirlerin buzıp, insandı belgilengen bir maqset jolında háreketke keltiriwge umtılmaqta.
Jer júzinde búgingi kúnde islenip atırǵan terroristlik aktler xalqımızdı elede bir iláhiy ullı ideyalar elimiz tınıshlıǵı hám qáwipsizligi jolında birlesiwge shaqıratuǵın bolsa, dúnya kóleminde amelge asırılıp atırǵan terroristlik háreketler terrorizm illetine jer júzi kólemindegi mámleketler birgelikte gúresiw lazımlıǵınıń haqıyqat ekenligin kórsetedi.
Zamannıń júdá globallasıp, pán-texnika, texnologiyalardıń tez pátte rawajlanıwı, sonıń ishinde málimleme-texnologiyaları ásirinde insan sanası hám ruwxıy dún'yasınıń ortalıqtı, hár qıylı tásirlerdi seziniwin sınawdan ótkermekte. Bul insan sanasına aqidaparas kúshlerdiń insanıylıqqa jat ideyalardı engiziwge, bunıń menen ayrım mámleketler ishinde siyasiy ıdırawlar boldırıp, tártipsizlikti keltirip shıǵarıp sol arqalı hákimiyat basına keliwge umtılmaqta.
Usı sıyaqlı, bizlerdiń de azat hám abat, ǵárezsiz Watanımızdıń tınıshlıǵın buzıwǵa umtılıwshı ayırım kúshler mámleketimizdiń rawajlanıw turaqlılıǵın, tınıshlıǵın buzıwǵa háreketlenedi.
Mámleketimizdiń ishki hám sırtqı tınısh, paraxat turmısına qáwip salıwshı tiykarǵı faktorlardan biri bolǵan háreket diniy ekstremizm hám fundamentalizm bolmaqta.
Sonday eken, diniy ekstremizm hám fundamentalizm túsinikleri neni ańlatadı. Aldı menen usı tárepine toqtawımız lazım.
Diniy ekstremizm ayırım diniy aǵımlar yaki ayırım dinshillerdiń jamiyettiń nızam-normaları hám qaǵıydalarına say kelmeytuǵın idealogiyası hám iskerligi menen tásir jasaw bolıp tabıladı. Diniy ekstremizm kópshilik dinlerde bar bolıp, onıń tárepdarları óz aldına siyasiy maqsetlerdi óz aldılarına qoyadı.
Islam ekstremizminiń aqidasına kóre, házirgi zaman musılman jámáátleri islam dini kórinislerin joyıtqan jámiyetlerine aylanıp, bunday diniy túsinikleri menen húkimet hám onıń júrgizip atırǵan mámleketlik siyasatın keskin qaralaw ushın tiykar bolıp xızmet etedi dep pikirleydi. Sonday-aq, haqıyqıy musılmanlar hákimiyatqa kelgen soń, tiklenejaq “islamıy tártip”ti ornıtıw ushın keskin hám agressiv háreket qılıwları lazımlıǵın bildiredi. Bunday háreketlerdiń nızamǵa muwapıqlıǵı máselesi olar tárepinen ulıwma ortaǵa qoyılmaydı, olar tek sháriyatqa tayanıp is kóredi hám ózlerin islamnan shegingen hákimiyattı awdarıwǵa haqılımız dep oylaydı.
Házirgi zaman islam ekstremizminiń ideyalıq tiykarshısı retinde “Musulmon-birodarlar” háreketinen (Egipette 1928-jıl) jetisip shıqqan Sayyid Qutb (1906-65) tán alınǵan. Onıń teoriyasına kóre ózin musılman dep esaplawshılardıń kópshiligi tiykarınan musılman emes hám ulıwma, bárshe mámleketler islamǵa qarsı dep pikir júrgizedi. Demek, maqset – islam mámleketin tiklew hám jámiyetti tolıǵı menen islamlastırıw bolıp tabıladı.
Keyingi dáwirde, Diniy ekstremizm anıq kóriniste mámleketimizde de payda boldı. Buǵan mısal retinde 1999-jıl 16-fevralda Tashkent qalasında júz bergen waqıyalar diniy aqidaparastlardıń tiykarǵı maqseti konstituciyalıq dúzimge tásirin tiygiziw hám hákimiyat basına keliw ekenligin kórsetti.
Diniy ekstremizmniń Ózbekstandaǵı kórinisin, aqidaparastlıqtı elimizde jayıw arqalı háreket etip turǵan mámleketge, onıń siyasatına isenimdi joytıp joqqa shıǵarıwǵa umtılıwshılıq urınıwlarda ańlaw múmkin.
Ekstremistler jámiyette erksiz, kóniwshi, jumıssız shaxslar menen qatarın arttırıwdı, “jasalma” hám “haqıyqıy” dinshillik belgileri boyınsha qarama-qarsılıqtı keltirip shıǵarıwdı kózleydi. Olar óz maqsetlerine erisiw ushın óz táreptarların tayarlawǵa háreket etedi.
Mámleketimiz, Ózbekstandı Batısqa “islamlastırılǵan”, Shıǵısqa bolsa, kerisinshe, “dinsiz”, “ateist” mámleket retinde ańlatıp, Mámleketimizdiń xalıqaralıq kóriniste abırayına túsiriw maqsetine umtıladı. Olar, ulıwma, islam civilizaciyası menen noislamiy civilizaciyalar arasında qarama-qarsılıqlardı kúsheytiw sıyaqlı, qáuip salıwshı jawız rejelerdi de dúziwden qaytpaydı.
Fundamentalizm túsinigine toqtaytuǵın bolsaq - bul anıq táliymat aqidalarınıń ózgermeytuǵınlıǵın daǵaza etetuǵın, sıyınıwdı aqıl dálillerinen ústem qoyatuǵın, iláhiy kitaplardaǵı qudanıń qálewi qaysı mánide bayan etilgen bolsa, sol mánide qabıl etiliwin talap etetuǵın, áyne waqıtta olardı ózgermeli mániste talqılawǵa hár qanday urınıwlardı biykar etetuǵın, din tiykarların buljıtpay orınlawdı qatań talap etetuǵın sociallıq, ideyalogiyalıq, diniy baǵdarlar túsiniledi.
XX ásirdiń 70-jıllarınan fundamentalizm sózi islam táliymatınada qarata qollanıla basladı. Islam fundamentalizmi Quran hám hádislerdi sózbe-sóz talqılawdı hám dáslepki Islamǵa qaytıwdı úgit-násiyatlaydı.
Búgingi kúnde fanatik musılmanlar “fundamentalistler” dep atalmaqta. Islam fundamentalizmi túrli baǵdar hám keypiyattaǵı toparlardı óz ishine aladı. Olardıń bazıları terror usılları menen nızamlı hákimiyatǵa qarsı gúreste ózin kórsetse, basqaları bolsa úgit-násiyatlaw, agitaciya jumısların, diniy tálim menen birgelikte, túrli jámiyetlik shólkemler, mektep, universitet, ǵalaba xabar qurallarına kirip barıw, audio-videodisklardı tarqatıw jolları menen ámelge asıradı.
Islam fundamentalizmine tán bolǵan ideyalar – batıs turmıs tárizi hám batıs tovarlarınıń tutınılıwına qarsı gúres, dinsiz yaki “taza islamnan shegingen” mámleket puqaralarına tásir kórsetiw, Húkimet basshılarına fizikaılq joq etiwden ibarat.
Bul mazmunnan juwmaq shıǵarıp, mámleketimizdiń milliy qáwipsizligine, sonday-aq, mámleketimiz rawajlanıwınıń bárshe tarawlarınıń turaqlı, bir qálipte rawajlanıwına úlken keri tásir kórsetetuǵın, onıń izden shıǵıwına alıp keletuǵınlıǵın hár birimiz esten shıǵarmawımız lazım.
Bildirip ótilgenlerdi názerde tutqan halda hár bir taraw wákilleri, aldı menen, ańǵarıw hám sergeklikti kúsheytken halda, joqarı dárejedegi mánáwiy-máripiy, siyasiy dún'yaqaraslar menen taplanǵan, joqarı professionallıq iskerlikte jumıs alıp barıwdı, mámleketimiz hám dún'yada jámiyetshiliginde bolıp atırǵan rawajlanıwlar, reformalar mazmun-mánisi hámde áhmiyetin durıs ańlap jetip, hár qıylı sırtqı tásirlerden sergek bolıw, nızamshılıq normaları sheńberinde jumıs alıp barıw búgingi kún talabı boladı.
Xalıq mápin kózlep, Watansúyiwshilik sezimleri menen, pidayılıq ruwqında elimizde alıp barılıp atırǵan siyasattı qollap-quwatlap hamme waqıtta El-tınıshlıǵı ushın sergek bolıw zárúr.
Oteuliev Abilkasim Otegenovich,
Qaraqapaqstan Respublikası Ádillik ministrligi
Mámleketlik emes kommerciyalıq emes
shólkemler bólimi baslıǵı